"... Stefan z Bożej Łaski Król Polski, Wielki Książę Litewski, Ruski, Pruski, Mazowiecki o Inflancki pan i dziedzic. Oznajmiamy obecnym naszym listem, komu to wiedzieć należy, teraz i w przyszłości ten akt oglądającym, iż rekomendowali nam liczni doradcy nasi wierne służby szlachetnie urodzonego Adama Gorajskiego, które nam i Rzeczypospolitej Królestwa naszego oddawał i oddaje. Chcąc zatem nagrodzić tego rodzaju służbę, a zarazem okazać naszą wdzięczność i szczególną łaskę, pozwalamy mocą niniejszego listu naszego na nowym korzeniu wybudować i założyć miasto noszące nazwę Biełgoraj. Aby zaś to miasto Biełgoraj przeszło do lepszego stanu i dla jego rozwoju dajemy jego wszystkim obecnym i przyszłym mieszkańcom prawo niemieckie, które nazywają magdeburskim ..."
Biłgoraj uzyskał więc prawa miejskie dzięki zasługom Adam Gorajskiego dla Rzeczypospolitej. Założyciel miasta, kalwin, należał do średniej szlachty województwa lubelskiego. Był wykształcony i majętny, zaliczał się do czołówki światłych ludzi w Polsce czasów renesansu. Był deputatem do Trybunału Koronnego, pełnił też funkcję marszałka sejmiku.
Decyzję o powstaniu Biłgoraja poprzedziła intensywna kolonizacja prowadzona na terenach Puszczy Solskiej przez wszystkich przedstawicieli rodziny Gorajskich. Zakładali oni osady leśne, w których rozwijało się rzemiosło związane z przemysłową eksploatacją drewna. Wytwarzane towary dostarczano następnie do brzegów Sanu i Wisły, by je spławiać do Gdańska. Gwarantowane przez właścicieli swobody ściągały nad Ładę licznych osadników, nie tylko Polaków, ale i Niemców, Rusinów, Wołochów, Holendrów, Żydów. Dalszy rozwój gospodarki towarowo-pieniężnej wymagał powstania na tym terenie ośrodka miejskiego. Adam Gorajski podjął więc decyzję o budowie nowego miasta, a dzięki zaangażowaniu w sprawy województwa oraz państwa uzyskał rekomendację licznych jego współpracowników i otrzymał od ówczesnego króla akt lokacyjny.
Od początku swojego istnienia Biłgoraj miał charakter miasta rzemieślniczego i szybko się rozwijał, między innymi dzięki położeniu na ważnym szlaku handlowym z Lublina do Jarosławia i Przemyśla. Korzystne czasy dla miasta zakończyły najazdy wojsk kozacko-tatarskich Bohdana Chmielnickiego w 1648r., następnie w 1655r. wojsk szwedzkich, w 1672r. zniszczenia dokonały czambuły tatarskie, a na początku XVIII w. do ruiny doprowadziły mieszkańców Biłgoraja przemarsze obcych wojsk w czasie wojny północnej.
Po wojnach sytuacja miasta się ustabilizowała. Rozpoczął się kolejny etap osadnictwa puszczańskiego, odnowiono zniszczone zabudowania, w dalszym ciągu rozwija się rzemiosło związane z bogactwami okolicznych lasów. Handel Biłgoraja kwitnie poprzez czwartkowe targi oraz jarmarki, których liczba doszła do ośmiu w ciągu roku. W XVIII w. towarem, z którego zaczyna słynąć miasto są sita i przetaki, wywożone także za granice państwa.
Po pierwszym rozbiorze Polski Biłgoraj znalazł się w zaborze austriacki. Po 4 latach powrócił do Polski, by w wyniku trzeciego rozbioru znaleźć się znów w granicach Austrii. W 1809r. wraz z całą Lubelszczyzną miasto weszło w skład Księstwa Warszawskiego, a 1815r. na mocy postanowień kongresu wiedeńskiego, w skład Królestwa Polskiego, będącego pod panowaniem Rosji.
Mimo zniszczeń jakich miasto doznało w epoce napoleońskiej, mieszkańcy Biłgoraja aktywnie uczestniczyli w walkach o niepodległą Polskę w okresie powstania listopadowego 1830r. oraz powstania styczniowego 1863r. Po upadku tego ostatniego miasto zostało przejęte przez Skarb Państwa od prywatnego właściciela Waleriana Płatowa.
Podczas I wojny światowej Biłgoraj znalazł się na terytorium operacji zwanej bitwą galicyjską. Walki wojsk austriackich i rosyjskich doprowadziły do zniszczenia i wyludnienia miasta. W 1918r. biłgorajanie manifestowali swojš radość z odzyskanej niepodległości.
W okresie dwudziestolecia międzywojennego sytuacja mieszkańców miasta określana była mianem "nędzy biłgorajskiej", która zmusiła biłgorajan do masowej emigracja zarobkowej poza granice państwa, przede wszystkim do Stanów Zjednoczonych.
Trudne warunki pogłębiły lata II wojny światowej. W kampanii wrześniowej 1939r. Biłgoraj znalazł się w obrębie działań Armii "Kraków" i Armii "Lublin". 16 września toczyły się zacięte walki o miasto. W okresie od 28 września do 3 października 1939r. miasto znalazło się pod okupacją radziecką. Następnie weszło w skład Generalnego Gubernatorstwa.
Niemal od początku okupacji zawiązał się tu silny ruch oporu, najpierw w postaci komórek Służby Zwycięstwu Polski, później ZWZ-AK i Batalionów Chłopskich. Biłgoraj, położony wśród kompleksów leśnych Puszczy Solskiej i Lasów Janowskich, stanowił ważny ośrodek dla walczących w nich oddziałów partyzanckich "Corda", "Wira", "Topoli" i "Wojny". Tragiczną kartš w okupacyjnych dziejach miasta była zagłada ludności żydowskiej, dokonana przez Niemców w 1942r. oraz bestialski mord 63 partyzantów dokonany przez hitlerowców 4 lipca 1944r. w lesie Rapy. Wyzwolenie miasta 24 lipca 1944r. nie oznaczało zakończenia walk, tym razem bratobójczych. Od 1956r. rozpoczął się powolny rozwój Biłgoraja. Powstały tu największe w Polsce południowo-wschodniej Zakłady Przemysłu Dziewiarskiego "Mewa", utworzono Fabrykę Mebli, Zakład Naprawy Samochodów, przemianowany następnie na Zakład Naprawy Taboru Kolejowego.
Od 1990r. wraz z całą Polską Biłgoraj doświadcza skomplikowanych procesów przekształceniowych, a jego mieszkańcy uczą się samorządności i długo oczekiwanej demokracji. Pomimo trudności Biłgoraj szybko stał się ośrodkiem przemysłu dziewiarsko-pończoszniczego i odzieżowego, meblarskiego, metalowego i spożywczego; regionalnym ośrodkiem kulturalno-oświatowym i handlowym dla kilkunastu gmin tworzących powiat biłgorajski od reformy administracyjnej 1999r.
